‘Εμφυλη ανισότητα και δημογραφικό- Ομιλία: Δημογραφικές μεταμορφώσεις – Κύμη
‘Εμφυλη ανισότητα και δημογραφικό- Ομιλία: Δημογραφικές μεταμορφώσεις – Κύμη
Πώς βιώνουν οι γυναίκες την έμφυλη ανισότητα και τι βιώνω μαζί τους ως
ψυχοθεραπεύτρια; Αυτό που λέω πολύ συχνά είναι πως όλη μέρα στο γραφείο μου
ακούω γυναίκες να αφηγούνται τις ιστορίες τους και πάντα στο τέλος της μέρας η
ιστορία που ακούω είναι τελικά μια: Είμαι τόσο κουρασμένη. Όταν αυτή η γυναίκα
ζει στην επαρχία, η ιστορία συμπληρώνεται και με το: Είμαι η μόνη;
Πώς θα ήταν αυτός ο κόσμος αν οι γυναίκες δεν ήταν τόσο μα τόσο εξαντλημένες και
αν δεν είχε διαμορφωθεί σε συνθήκες ανισότητας και έμφυλων στερεοτύπων; Αυτό
το ερώτημα —όχι οικονομικό, όχι αριθμητικό, αλλά βαθιά ψυχολογικό— είναι που
εξηγεί σήμερα το δημογραφικό πρόβλημα από το πρίσμα της έμφυλης
πραγματικότητας, έτσι όπως μας την εξηγεί χρόνια τώρα η κοινωνική ψυχολογία και
η ψυχολογία του φύλου.
Γιατί δεν είναι ότι οι γυναίκες δεν θέλουν παιδιά. Είναι ότι νιώθουν μόνες,
καθοδηγούμενες από άγραφους υποχρεωτικούς ρόλους, εξουθενωμένες, χωρίς
υποστήριξη, χωρίς υπηρεσίες, χωρίς ισοτιμία, χωρίς χώρο να αναπνεύσουν. Και
κυρίως νιώθουν διαρκώς κρινόμενες και ελλιπείς. Τίποτα, ποτέ δεν είναι αρκετό. Και όταν μια γυναίκα νιώθει έτσι, δεν φεύγει μόνο εκείνη από τον τόπο της. Φεύγει και η
προοπτική της οικογένειας. Φεύγει και το μέλλον του τόπου.
Στη σύγχρονη κοινωνική έρευνα, τα έμφυλα στερεότυπα αναλύονται ως διατομεακός
παράγοντας. Δηλαδή: δεν είναι μία «ξεχωριστή» πρόκληση, αλλά η ρίζα που
επηρεάζει όλες τις άλλες. Κρατήστε αυτό: όλα επηρεάζονται από τα έμφυλα
στερεότυπα. Όλα. Είναι ο πυρήνας που διαποτίζει συνολικά την εμπειρία των
γυναικών. Είναι η μήτρα.
Σε αυτό που εγώ ακούω καθημερινά στο γραφείο μου, πίσω από τις λέξεις
“υποδομές”, “εργασία”, “συμμετοχή”, υπάρχει πάντα μια ανθρώπινη ιστορία.
Μια γυναίκα 40 χρονών από τη βόρεια Ελλάδα πρόσφατα μου είπε στη συνεδρία:
«Μπορεί να λένε ότι φταίνε οι δουλειές ή οι συγκοινωνίες… αλλά εμένα αυτό που με
κουράζει είναι ότι νιώθω πως δεν χωράω. Ότι κι αν κάνω, κάποιος θα με κρίνει. Αν
θέλω να ζήσω αλλιώς, πρέπει να φύγω.»
Αυτή η φράση — «δεν χωράω» — είναι η ψυχολογική μετάφραση όλων των
κοινωνικών προκλήσεων που αντιμετωπίζει σήμερα μια γυναίκα και ακόμη περισσότερο, μια γυναίκα στην επαρχία. Κι εδώ ακριβώς συναντιέται το κοινωνικό
και το έμφυλο με το ψυχολογικό επίπεδο.
Ένας ψυχολογικός λόγος φυγής από την ελληνική επαρχία είναι πως τα έμφυλα
στερεότυπα και οι ρόλοι που επιβάλλονται, οδηγούν σε ελλιπή αίσθηση
ασφάλειας και αποδοχής.
Οι άνθρωποι μένουν εκεί όπου νιώθουν ασφαλείς. Θεωρείτε πως είναι ίδια τα
κριτήρια για να νιώσει ασφάλεια και αποδοχή μια γυναίκα και ένας άντρας;
Στην επαρχία συχνά οι γυναίκες βιώνουν: φόβο κοινωνικού ελέγχου και μεγαλύτερη
έκθεση στη στερεοτυπική κρίση για τις προσωπικές τους επιλογές. Αυτό,
ψυχολογικά, δημιουργεί υψηλό στρες και ανάγκη φυγής.
Γυναίκα, 32 χρονών από χωριό της Κρήτης μου είπε: «Ό,τι κάνω σχολιάζεται. Με
ρωτούν γιατί δεν παντρεύομαι, γιατί δεν κάνω παιδιά, γιατί ζω μόνη. Σαν να μην
μπορώ να είμαι απλώς… εγώ.»
Η πίεση του χρόνου και του ρόλου είναι μεγάλη. Η
αίσθηση ενοχής, ο φόβος ότι πηγαίνεις κόντρα στην κοινότητα, συχνά σε κάνει να
φεύγεις μακριά από την κοινότητα. Η ίδια η κοινότητα σε διώχνει, όταν ακούς «πολύ
δουλεύεις» και λαμβάνεις κριτική γιατί δίνεις προτεραιότητα στην καριέρα.
Η επαγγελματική φιλοδοξία θεωρείται απειλή για το ρόλο της μητρότητας και αυτό πάλι
σε διώχνει προς τα κάπου που ίσως αναπτυχθείς ελεύθερα. Κάπου που θα το
κατανοούν. Σε μια μεγάλη και πιο απρόσωπη πόλη, εκεί που η κριτική δεν σε
καθηλώνει. Όταν ακούς «δεν τα κατάφερες στο γάμο σου» και βιώνεις την κοινωνική
κρίση του χωρισμού και ναι ακόμη το στίγμα του διαζυγίου, και ας μην κρυβόμαστε:
το κουτσομπολιό, την απόσταση από τους συγγενείς, από τη γειτονιά, από το χωριό,
τους υπαινιγμούς και τους χαρακτηρισμούς (ήταν πάντα αντιδραστική και παράξενη),
τότε το αίσθημα που δημιουργείται είναι πως «δεν χωράω εδώ όπως είμαι». Η
γυναίκα είναι πάλι υπόλογη κι αυτό της δείχνει την πόρτα της εξόδου από τον τόπο
της.
Γυναίκα, 42 χρονών, στην περιοχή της Μαγνησίας: «Όταν πάω να μιλήσω στις
τοπικές συνελεύσεις, με κοιτάνε σαν να ‘παραείμαι’. Σαν να πρέπει να απολογηθώ για
το ότι τολμάω να έχω άποψη.»
Όταν υπάρχει κριτική για την προσωπικότητα, το δυναμισμό, την γυναικεία σου
ταυτότητα, τη σεξουαλικότητά σου, όταν χαρακτηρίζεσαι προκλητική ή διαφορετική,
τότε για να αποφύγεις την αυτολογοκρισία και πάλι η έξοδος από το χωριό μοιάζει
μονόδρομος. Και το δίλημμα φαντάζει μεγάλο: ή θα πρέπει να χάσεις τον εαυτό σου
και να μείνεις στον τόπο σου ή θα πρέπει να χάσεις τον τόπο σου και να κερδίσεις
τον εαυτό σου. Η κριτική όταν ακούς «η μάνα πρέπει να…», γεννά την αίσθηση πως
δεν υπάρχει τελικά τρόπος να τα κάνεις όλα σωστά. Και είναι λογικό να σε οδηγήσει
να μείνεις στο ένα παιδί και να μην αποφασίσεις να κάνεις δεύτερο, πόσο μάλλον
τρίτο. Όταν ακούς « έτσι είναι εδώ τα πράγματα», «μια γυναίκα δεν μπορεί να ζει
μόνη», «να κάνει παιδί εκτός γάμου», «να επιστρέψει μετά από σπουδές με
διαφορετικές ιδέες», «να φτιάξει την οικογένειά της με μια γυναίκα σύντροφο», «να
έχει πολλές σχέσεις»… όταν όλα αυτά αντιμετωπίζονται ως απειλή για την
παράδοση, τότε και πάλι μια γυναίκα θα αποφασίσει να ζήσει σε έναν χώρο που θα
της δίνει την ελευθερία να είναι ο εαυτός της.
Όταν μια γυναίκα τελικά νιώθει πως αδιάκοπα κρίνεται με βάση τα έμφυλα
στερεότυπα, τότε είτε φεύγει, είτε καθυστερεί και αποφεύγει τη δημιουργία
οικογένειας, είτε διατηρεί μια οικογένεια με ένα παιδί, είτε δεν επιστρέφει ποτέ. Η
κρίση με βάση το φύλο οδηγεί σε έμφυλη εξάντληση (όπως την έχω ονομάσει),
στοιχείο που αποτελεί δομικό παράγοντα δημογραφικής συρρίκνωσης. Και στην
επαρχία, όπου η κοινωνική πίεση για “παραδοσιακούς” ρόλους είναι μεγαλύτερη, η
ψυχολογική κόπωση επιταχύνει τη δημογραφική πτώση. Ίσως δεν μάθουμε ποτέ πως
πίσω από την αποχώρηση μιας γυναίκας, πως πίσω από τις σπουδές της στο
εξωτερικό και την παραμονή της εκεί, πως πίσω από την επιλογή της να κάνει μόνο
ένα παιδί υπάρχουν αυτοί οι λόγοι, γιατί ακόμη και αυτό φυσικά είναι κάτι που πρέπει
να το κρύψει.
Η ψυχολογική ασφάλεια λοιπόν και η αποδοχή της ελευθερίας μου να
αυτοπροσδιορίζομαι είναι το πρώτο «ψυχολογικό δημογραφικό κίνητρο».
Και οι παραδοσιακοί έμφυλοι ρόλοι το πρώτο δημογραφικό αντικίνητρο για τη
γυναίκα του σήμερα.
(Απόσπασμα από την ομιλία μου στη διημερίδα “Δημογραφικές μεταμορφώσεις-Η περίπτωση της Κύμης-“Στα πλαίσια του Φεστιβάλ ‘Της Τέχνης τα ιάματα’ -Καλημεριάνοι Κύμης 13/14 Δεκέμβρη 2025)